Zaman Anlayışı
Tarixi bucaqlımı və ifadəsi çox fərqli olan, son olaraq Albert Einsteinın tərifiylə sona çatmış və məna qazanmış ifadə.
İçində olduğumuz 3 məkan və 1 zaman ölçülü kosmos-zamanın mücərrəd olan ölçüs(n)ü.
Zaman varlığı fizikada 't(yəni ingilizce time) hərfiylə təyin olunar.
Zamanın objekif olaraq var olub olmadığı, fizikanın ən əhəmiyyətli və
həll edilə bilməyən mövzularının başında gəlir. Planck zamanı deyilən saniyənin
10 üzəri 43də birindən daha qısa olan müddət, fizikaçılar tərəfindən içində
olduğumuz 3+1 ölçülü kosmosun sərhədi və quru dəlik mühitinin
başlanğıcı olaraq qəbul edilər.
Zamanın axıb axmadığı və ya hansı yöndə axdığı da eyni şəkildə fizikanın ən/en müzakirəli mövzulardandır.
Uzay-zamanda olan hər inkişafın içindədir. Səbəb-nəticə əlaqəsi
zaman axış oxu ilə əlaqədar olub, tərsinə zaman oxu da nəzəri olaraq
mümkündür.
Zaman, işıq sürəti ilə də bilavasitə əlaqə içində olub, maddənin işıq
sürətinə yaxınlaşması vəziyyətində zamanının yavaş axması, işıq sürətində
dayanması və işıq sürəti kənarında da tərsinə axması; takyonlar deyilən atom
altı parçacıqların işıqdan sürətli hərəkət etdiyi və zamanlarının
gələcəkdən keçmişə doğru axdığı və ya içində olduğumuz kosmos-zamandan
başqa sonsuz ədəddə də ehtimalın ola biləcəyi hipotezleri də müasir
fizikanın və relativite nəzəriyyəsinin təməlini meydana gətirən mövzulardandır.
Ayrıca zamanın bir ölçü olduğu kimi eyni kosmos kimi bükülməsi də söz
mövzusudur. Bu səbəblə qara dəlik kimi bir yerə girən bir adam üçün. Zaman
çox yavaş axar çünki düz yola görə zaman da əyilər bükülər və zaman
gedərkən zaman itirər. Eynilə işıqda olduğu kimi. İşıq da normalda ən/en
sürətli sürətiylə bir ulduzdan ayrılar və bizə gəlir bunda anormal bir
vəziyyət yoxdur amma əgər bu ətrafda ulduzla bizim aramızda bir qara dəlik
varsa işıq əyilər və əgər qara dəliyin hadisə üfüqündən keçsə ona
yaxalanar və qara dəliyə həbs olar. Zaman da belə bir şəkildə yol
itirər.
Zaman da əyilib bükülə bildiyinə görə keçmişlə gələcək də
birləşə bilər. Tabe bu hadisə üçün bir qara dəlik lazımdır. Normalda
zaman əyilib bükülsə keçmişlə gələcək birləşər amma əsla bir bir-birinə
dəyməyən kitabın səhifələri kimi əgər kitabı deşsəniz gələcəkdən
keçmişə getmiş olarsınız. Gələcəkdən keçmişə getmək daha asandır. Lakin
bu iş üçün işıq sürətini də aşılması başqa bir üsuldur. Amma maddə bu
sürətə dayanamıyacağına görə bu üsul etibarlı olmaz. Zatən qara dəliyə
girən bir adam da sağ xilas ola bilməz, hətta ən kiçik yapıtaşına qədər
ayrılar bu səbəblə zamanda səfər etmək, yəni geriyə getmək bu günün
şərtləriylə çətindir. Amma zaman bir ölçüsə və insanlar bu 3 ölçüdə
istədiyi kimi hərəkət edə bilirlərsə, səbəb olmasın? Tabe şərtlər
təmin edilsə.
Hamımız, içində olduğumuz və ya şahidi olduğumuz hadisələri
yaddaşımızda təsnif edər və bir sıraya düzərik. İşdə bu sıralama
nəticəsində içimizdə bir zaman anlayışı ortaya çıxar. Zaman, hadisələrin
davamlı axışından ötəri iç həyatımızda əldə etdiyimiz bir duyğudur.
Hadisələri sıralama qabiliyyətinə sahib olmayan bir canlı üçün zaman
anlayışı olmayacaq. Ya da içində dəyişmələrin olmadığı bir kainat üçün
de zaman anlayışı söz mövzusu deyil. Bu surətlə təyin etdiyimiz zaman
anlayışı subyektivdir. Prixoloji durmumuzla alakalır və bundan ötəri "Psikolojik zaman (hələ yazılmamış) psikolojik zaman
adını alar. Fizikada xüsusi olaraq hadisələrin müddətini ölçmək əhəmiyyətlidir. Bu
səbəblə bu subyektiv sistemlərə söykənərək ölçümlər edilə bilməz. Çünki hər
səfərində prixoloji durmumuza bağlı olaraq fərqli nəticələr əldə
edilə bilər. Praktik həyatımızda bu gün də davam edən "mütləq zaman"
anlayışı ilk olaraq NEWTON
tərəfindən ortaya qoyulmuşdur. NEWTON a görə " mütləq zaman, düşünə bilən
bir varlığın və ya onu ölçməyə yarayacaq bir hadisə ya da hərəkətin
varlığına ehtiyac duymadan düz olaraq axıb getməkdədir." Bu səbəblə
zamanın obyektiv olaraq ölçülə bilməsi üçün onu, davamlı
təkrarlaya biləcəyimiz dəyişməyən başqa bir xarici hadisənin müddətiylə
müqayisə etməmiz lazımdır. Məsələn bir qabdakı suyun küöük bir
dəlikdən axıb getməsi üçün lazım olan müddətlə və ya kiçik bir dəlikdən axan
qumun bitməsi üçün lazım olan müddətlə müqayisə edərək zamanı obyektiv
olaraq ölçə bilərik. İlk istifadə edilən saatlar bu əsasa söykənərək
hazırlanmışlar. Eyni şəkildə bir rəqqasın çərşənbə axşamınımları, düz dönən
bir çarxın dövrləri və ya dünyanın öz oxu ətrafındakı dolanımı
zamanın ölçülməsində bir müqayisə etmə hadisəs(n)i veya birimi olabilir.
